Sir James MacMillan: Básúnukonsert

Sir James MacMillan (1959) er fyrir löngu orðið eitt þekktasta tónskáld samtímans. Básúnukonsertinn er eins þáttar verk sem byggir á „draugalegu“ þema úr sjö nótum sem heyrist strax í upphafi og birtist síðan í mörgum ólíkum myndum í gegnum hægan opnunarkafla. Í hverri birtingarmynd þemans bætist við
nýtt áhrifaríkt hljóðefni, ekki síst há, tjáningarrík einleiksmelódía á básúnu. Þessi einleiksrödd færist smám saman niður í tónsviði eftir því sem aðrir hljóðfletir verða þéttari og órólegri. Að lokum víkur tónlistin fyrir danskenndu „scherzo“-tilbrigði sem byggir á upphafslaglínu verksins. Þessi kafli er Allegro, merktur marcatoe ritmico. Hann stöðvast skyndilega þegar nokkur hæg stef upphafskaflans snúa aftur og eru þróuð stuttlega, ekki síst áberandi laglína í flautu.

Nýr danskenndur rytmi tekur völdin, flæðandi valskennt stef, enn á ný tilbrigði við upphafsstefið. Smám saman er grafið undan þessari stemningu með hröðum, iðandi gangi í röddum hljómsveitarinnar, sem að lokum knýr tónlistina áfram inn í miðkaflann, þar sem púlsinn verður hraðari og æ ákafari. Þetta er stöðvað um stund með samspili fjögurra básúna í kontrapunkti, áður en tónlistin nær sínum hraðasta punkti, leitt af sírenulegum hljómi. Kvartettinn snýr aftur, að þessu sinni í flutningi fjögurra víóla. Þetta boðar meginkafla hæga hluta konsertsins, sem í upphafi er sálmakenndur, en þróast síðan í kafla sem setur básúnuna í forgrunn í eins konar „samræðu“ við einleikshorn og tvö einleiksselló. Þar er tónlistin merkt delicatoe lontano, espressivo, dolente og „líkt kammermúsík“. Í lok þessa kafla birtist ný, há og draumkennd útgáfa af aðalstefinu, og konsertinn færist loks inn í síðasta danskennda kaflann, þar sem iðandi strengir takast á við snarpa, krefjandi tungubeitingu á básúnu. Þetta nær hámarki í kadensu, þar sem fjórar básúnur eiga hálf-spunakennt samtal áður en sálmakenndur blær fyrri hluta verksins tekur yfir í stuttum kóda.

Konsertinn er tileinkaður Jörgen van Rijen og saminn til minningar um Söru Maríu MacMillan, barnabarns tónskáldsins sem lést skömmu áður en verkið var samið. Konsertinn var frumfluttur 20. apríl 2017 í Concertgebouw í Amsterdam af hinni Konunglegu Concertgebouw hljómsveit þar sem van Rijen lék einleik undir stjórn Iván Fischer. 

Í kjölfar frumflutningsins birtist gagnrýni í helstu dagblöðum Hollands þar sem verkið hlaut mikið lof og reyndar hafa allar viðtökur verksins verið mjög jákvæðar. Gagnrýni De Trouw sagði að „...þessi stórbrotni konsert auðgar tónbókmenntirnar... Básúnan söng, söng, söng... og síðan skyndilega stórfenglegur pörunardans fjögurra básúna í anda Stockhausens. Undir lok verksins slógu van Rijen og MacMillan mig gersamlega út: milli kyrrlátra hljóma sem náðu augnabliki algerrar hvíldar steig básúnan enn á ný fram með átakanlegu upphlaupi... hin undraverða fegurð örvæntingarinnar... Þetta er konsert sem mun standast tímans tönn og og básúnuleikarar hafa sannarlega þörf fyrir slíkt verk. “

Í gagnrýni NRC kom fram: „Nýja verkið reyndist vera dæmigert MacMillan-verk. Þar mætast á heillandi hátt ólíkur hljómblær, laglínur sem bera með sér helgan blæ, ríkuleg hljómræn útfærsla og hljóðbylgjur sem skella á af krafti – allt innan litríkra, kaleídóskópískra forma sem haldið er saman af sálmastefi...
Í höndum MacMillans virkar þetta, ef til vill vegna töfrandi hljóðfæraskipunar, þar sem fljótandi tréblástur seytlar í gegnum fíngerðan hljóðvef hörpu og víbrafóns. Eða þar sem óvenjulegt bergmál kemur öðru hverju í strengjum, píanói og hörpu. Eða þegar skyndileg, hamfarakennd hljóðóreiða brýst fram úr slagverki, málmblæstri og sírenu.“